Choroba Hashimoto definiowana jest jako przewlekłe limfocytowe zapalenie tarczycy, gdzie dochodzi do powstania przeciwciał przeciwko własnej tarczycy. W konsekwencji praca gruczołu zostaje zaburzona i obserwowane jest zmniejszenie produkcji jego hormonów. Ze względu na złożone podłoże tej choroby istotną rolę leczniczą odgrywa prawidłowa dietoterapia. Niestety w dobie łatwego dostępu do informacji pacjenci często napotykają się z różnymi mitami żywieniowymi, które mogą być szkodliwe dla ich zdrowia. Dlatego w tym artykule znajdziesz odpowiedź czy w przebiegu choroby Hashimoto dieta bezglutenowa ma jakikolwiek sens. [1]
Czy gluten wpływa na pracę tarczycy?
Wiele osób kojarzy, że gluten jest niekorzystnym sacharydem występującym w produktach węglowodanowych. W rzeczywistości jest on mieszaniną białek (prolamin i glutenin), które możemy znaleźć w ziarnach zbóż. Zaliczamy do nich m.in.:
- Gliadynę, którą możemy znaleźć w pszenicy,
- Sekalinę, którą znajdziemy w życie,
Hordeinę występującą w jęczmieniu. [2] Nieprawidłowa tolerancja na owe białka przyczyniła się do opracowania koncepcji diety wykluczającej gluten z całodziennego jadłospisu. Powszechnie wiadomo, że ma ona zastosowanie w innych chorobach autoimmunologicznych jak np. celiakia czy alergia na pszenicę. Przyjęło się również przekonanie, że może być ona wykorzystywana w chorobie Hashimoto. Jednak jak to wygląda w rzeczywistości? Według licznych badań wykazano, że przewlekłe limfocytowe zapalenie tarczycy często powiązane jest z celiakią, Można to tłumaczyć obserwowaną zwiększoną immunowrażliwością pacjentów z tą chorobą jako część autoimmunologicznego zespołu wielogruczołowego (APS) oraz niedoborem takich pierwiastków jak selen i jod ze względu na zaburzone ich wchłanianie. Ponadto za przyczynę uważa się występowanie przeciwciał, które nieprawidłowo oddziałują na tkanki docelowe tarczycy czy endomysium mięśni gładkich. Dlatego według wytycznych z 2016 roku zaleca się aby pacjenci u których zdiagnozowano chorobę Hashimoto byli poddawani przesiewowym badaniom w kierunku celiakii ze względu na wspomnianą częstotliwość współistnienia tych dwóch zaburzeń. Z drugiej strony warto pamiętać, że dodatnie wyniki diagnostyki w kierunku Hashimoto i celiakii mogą stanowić epifenomen, gdyż obecne w surowicy autoprzeciwciała na ogół nie odzwierciedlają klinicznej choroby autoimmunologicznej. Dlatego istnieje możliwość, ze gluten może wpływać na pracę tarczycy wywołując stan zapalny. Jednak czy stosowanie diety bezglutenowej ma w tym przypadku sens? Odpowiedź na to pytanie znajdziecie w dalszej części artykułu. [3]
Jakie objawy mogą wskazywać na celiakię bądź inne postaci nietolerancji glutenu?
Celiakia nazywana także chorobą trzewną jest autoimmunologicznym schorzeniem o podłożu genetycznym trwającym przez całe życie. Objawia się ona nieprawidłową reakcją układu immunologicznego w przypadku jeśli spożyto produkty zawierające gluten. W konsekwencji obserwuje się wystąpienie stanu zapalnego oraz zaburzenie funkcjonowania błony śluzowej jelita cienkiego. W obrazie klinicznym choroby nie występują kosmki jelitowe, które jak wiemy odpowiedzialne są za zwiększenie powierzchni wchłaniania składników odżywczych. Nieprawidłowości te prowadzą do pojawienia się takich objawów jak:
- Utraty masy ciała prowadzącej nawet do niedożywienia,
- Bóle brzucha,
- Biegunki,
- Wzdęcia,
- Przewlekłe zmęczenie,
- Anemia (z powodu zaburzenia wchłaniania żelaza oraz witaminy B12),
- Niedoboru innych witamin i składników mineralnych.[4,5,6]
W sytuacji kiedy obserwujemy u siebie wymienione wyżej objawy warto skonsultować się z lekarzem w celu potwierdzenia diagnozy. Istotne jest aby nie przechodzić na dietę bezglutenową jeśli nie otrzymano potwierdzenia klinicznego, gdyż możemy doprowadzić do wystąpienia zaburzeń w diagnozie. Zaleca się wykonanie takich badań jak:
- Oznaczenie przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA,
- Oznaczenie całkowitego poziomu przeciwciał IgA
W sytuacji jeżeli poziom przeciwciał w klasie IgA występuje poniżej normy rekomenduje się
wykonanie dodatkowych badań takich jak:
- Oznaczenie przeciwciał IgG przeciwko deaminowanemu peptydowi gliadyny,
- Oznaczenie przeciwciał IgG przeciwko tranglutaminazie tkankowej w klasie IgG,
Ponadto wyróżniamy także inne choroby, w których istotną rolę odgrywa dieta bezglutenowa. Niemuszą to być jedynie osoby z zdiagnozowaną alergią czy celiakią. W ostatnich latach wyodrębniono rodzaj nadwrażliwości (czyli nie mającej podłoża immunologicznego) nazywaną nieceliakalną nadwrażliwością na gluten. Mechanizm ten nie został do końca poznany, a kwestia ta jest nadal tematem zainteresowań klinicystów. Do jej objawów zaliczamy:
- Bóle brzucha,
- Wysypka,
- Bóle głowy,
- Wzdęcia,
- Zaparcia,
- Osłabienie organizmu.
Objawy zazwyczaj pojawiają się w ciągu kilku dni czy godzin po spożyciu produktów zawierających gluten. Obecnie nie można wyodrębnić specyficznych markerów, które mogłyby potwierdzić owe zaburzenie. Wobec tego ważna jest obserwacja organizmu pacjenta w trakcie bycia na diecie bezglutenowej, a następnie ponownej prowokacji glutenem. W porównaniu do choroby trzewnej dieta bezglutenowa nie musi być w tym przypadku stosowana przez cały okres życia pacjenta. [7, 8]
Główne zasady diety bezglutenowej
Dieta bezglutenowa jest przykładem postępowania żywieniowego w którym wykluczamy produkty będące źródłem glutenu. Zaliczamy w tym przypadku żywność zawierającą pszenicę, żyto, jęczmień czy także owies (zboże te może być zanieczyszczone podczas produkcji). Przykładowo mogą być to takie produkty jak:
- Kasza manna,
- Kuskus,
- Kasza jęczmienna,
- Musli,
- Wędliny,
- Parówki,
- Konserwy,
- Serki smakowe,
- Jogurty z dodatkiem słodu jęczmiennego,
- Majonezy, margaryny,
- Słodycze
- Przyprawy
Skomponowanie jadłospisu dla osoby chorującej na celiakię jest dość trudne. Dlatego ważna jest edukacja pacjenta w których produktach możemy znaleźć gluten. Ponadto problemem mogą być artykuły, które uważamy, że mogą nie zawierać glutenu a tak naprawdę jest on w nich obecny. W związku z tym osoby te powinny wyrobić sobie nawyk czytania etykiet produktów spożywczych. Najlepiej aby odbywało się to jeszcze w sklepie, przed zakupem. Z drugiej strony jeżeli nie mamy pewności, że dany produkt nie zawiera glutenu (nawet w ilościach śladowych) zaleca się aby z niego zrezygnować. Ponadto należy zwracać uwagę na informacje znajdujące się na etykiecie takie jak:
- Może zawierać śladowe ilości glutenu,
- Może zawierać zboża zawierające gluten,
- W zakładzie pakowane są produkty zawierające gluten,
- Na terenie zakładu stosowany jest gluten.
Co więcej, istotne jest czytanie etykiet nawet jeśli ponownie kupujemy dany produkt, który wiemy, że nie posiada glutenu w swoim składzie. Spowodowane jest to kwestią, że producenci często mają w zwyczaju zmieniać składy swoich artykułów. Obecnie na rynku spożywczym możemy znaleźć wiele firm oferujących produkty bezglutenowe. W rzeczywistości zaliczamy je do wyrobów wysoko przetworzonych będących ubogim źródłem błonnika pokarmowego czy innych składników mineralnych, które są istotne w dietoterapii celiakii. Co więcej, bogate są one w tłuszcze nasycone i posiadają wysoki indeks glikemiczny. Stąd to właśnie nie są one zbytnio zalecane w diecie bezglutenowej. Dlatego warto zapoznać się z zbożami będącymi naturalnie wolnymi od glutenu. Zaliczamy do nich:
- Grykę,
- Amarantus,
- Komosę
- Ryż,
- Sorgo
- Tapiokę
- Maniok,
- Rośliny strączkowe
Wykorzystanie naturalnych zbóż bezglutenowych w diecie zapewni prawidłowe zbilansowanie Twojego jadłospisu. Większość z nich bogate jest w witaminy z grupy B, w żelazo, wapń czy magnez, które są istotnymi mikroskładnikami w diecie bezglutenowej ze względu na jej liczne wykluczenia. Ponadto zawierają dużą zawartość błonnika pokarmowego. [9, 10, 11]
Czy stosowanie diety bezglutenowej może negatywnie wpłynąć na zdrowie?
Prawdą jest, że skomponowanie diety bezglutenowej nie należy do najłatwiejszych zadań. Wiążę się ona z wieloma eliminacjami, co w konsekwencji może prowadzić do niedoborów pokarmowych. Jednak nauczenie się prawidłowego komponowania posiłków może przeciwdziałać owym niedoborom. Co więcej, powinna opierać się ona na takich samych zasadach zdrowego odżywiania jak dieta każdego człowieka. Należy więc zwracać szczególną uwagę na urozmaicenie jadłospisu i zadbać o odpowiedni udział naturalnie bezglutenowych produktów zbożowych, warzyw, owoców, źródeł wysokowartościowego biała i zdrowych tłuszczów roślinnych. Spowodowane jest to kwestią, że dieta bezglutenowa może wiązać się z takimi problemami żywieniowymi jak: Zwiększone spożycie tłuszczów nasyconych, ze względu na częste sięganie produktów gotowych czy oczyszczonych. Dlatego warto zadbać w swojej diecie o udział takich tłuszczy jak np. oliwa z oliwek, migdały, siemię lniane, orzechy włoskie, nasiona chia Zmniejszone spożycie włókna pokarmowego, co może prowadzić do zaparć, Niską podażą takich składników jak wapń, żelazo, magnez, cynk, kwas foliowy czy witamina B1, B2. Dlatego w celu uzupełnienia niedoborów warto sięgać po takie produkty jak kasza gryczana, jaglana, ryż brązowy, amarantus, sorgo, komosa ryżowa. Ponadto w celu zwiększenia wchłanialności wapnia z posiłku warto dodać źródła witaminy C (przykładowo pokropić sałatkę sokiem z cytryny). [12]
Kiedy dieta bezglutenowa ma sens?
Obecne dane naukowe nie potwierdzają konieczności stosowania diety bezglutenowej w przebieguHashimoto, jeżeli nie zdiagnozowano równocześnie celiakii, nieceliakalnej nadwrażliwości na glutenczy alergii na pszenicę. Jak już wspomniano nieprawidłowe zbilansowanie owego modelu żywieniowego charakteryzuje się możliwością występowania niedoborów żywieniowych (zwłaszcza mikroelementów), które są niezbędne do prawidłowej pracy tarczycy. Do tych składników zaliczamy: jod, selen, cynk, żelazo. Usunięcie z codziennego jadłospisu glutenu bez podstaw medycznych może również negatywnie wpłynąć na stan naszego zdrowia jak nasilenie ryzyka rozwoju zaburzeń sercowo-naczyniowych. Dlatego obecnie nie zaleca się stosowania diety bezglutenowej w przebiegu Hashimoto jeżeli dodatkowo nie zdiagnozowano chorób czy zaburzeń, gdzie koniecznie jest wyeliminowanie glutenu.
Podsumowanie
Podsumowując obecne dowody nie wskazują, że należy eleminować gluten w przebiegu Hashimoto jeżeli nie zdiagnozowano np. celiakii. Ważne jest zadbanie o prawidłowe nawyki zywieniowe pacjentów oraz edukacja ich jak prawidłowo komponować posiłki.
Bibliografia:
1. Weetman AP. An update on the pathogenesis of Hashimoto's thyroiditis. J Endocrinol
Invest. 2021 May;44(5):883-890.
2. Caio G, Volta U, Sapone A, Leffler DA, De Giorgio R, Catassi C, Fasano A. Celiac
disease: a comprehensive current review. BMC Med. 2019 Jul 23;17(1):142.
3. Liontiris MI, Mazokopakis EE. A concise review of Hashimoto thyroiditis (HT) and
the importance of iodine, selenium, vitamin D and gluten on the autoimmunity and
dietary management of HT patients.Points that need more investigation. Hell J Nucl
Med. 2017 Jan-Apr;20(1):51-56.
4. Karunaratne D, Karunaratne N. ENT Manifestations of Celiac Disease: A Scholarly
Review. Ear Nose Throat J. 2022 Nov;101(9):600-605.
5. Losurdo G, Di Leo M, Santamato E, Arena M, Rendina M, Luigiano C, Ierardi E, Di
Leo A. Serologic diagnosis of celiac disease: May it be suitable for adults? World J
Gastroenterol. 2021 Nov 14;27(42):7233-7239.
6. https://celiakia.pl/celiakia/diagnoza/ [data dostępu 25.02.2023 r.]
7. https://celiakia.pl/diagnoza-i-leczenie_nadwrazliwosc/ [data dostępu 25.02.2023 r.]
8. Akutko, Katarzyna, Tomasz Pytrus, and Barbara Iwańczak. Nieceliakalna
nadwrażliwość na gluten–charakterystyka i leczenie. Pediatria Polska 91.4 (2016):
345-349.
9. Aljada B, Zohni A, El-Matary W. The Gluten-Free Diet for Celiac Disease and
Beyond. Nutrients. 2021 Nov 9;13(11):3993.
10. Florczyk, Iwona, Marcin Florczyk, and Roman Junik. Dieta bezglutenowa a choroba
Hashimoto—obecny stan wiedzy. Forum Zaburzeń Metabolicznych. Vol. 9. No. 4.
2018.
11. https://celiakia.pl/produkty-dozwolone/ [data dostępu 25.02.2023 r.]
12. Verma AK. Nutritional Deficiencies in Celiac Disease: Current Perspectives.
Nutrients. 2021 Dec 15;13(12):4476.